Only who is left…..

War does not determine who is right.

 

Only who is left.

 

Μπέρτραντ Ράσελ

Το καλοκαίρι του 1995 ο πόλεμος στη Βοσνία συνεχιζόταν, αλλά για τη δική μου καθημερινότητα ήταν κάτι μακρινό, ένα κομμάτι της ειδησεογραφίας.

Τώρα που προσπαθώ να θυμηθώ εκείνες τις ημέρες, αν και παρακολουθούσα αραιά και που τα γεγονότα του πολέμου, δεν μπορώ να ανακαλέσω στη μνήμη μου την είδηση για τη γενοκτονία στη Σρεμπρένιτσα.

Έχω την εντύπωση ότι είναι κάτι που μάθαμε πολύ καιρό μετά, όταν δεν ήταν πια είδηση. Η πιο έντονη ανάμνηση από το καλοκαίρι εκείνο είναι για μένα η σφαγή στο Μάρκαλε του Σεράγεβο.

Στις 28 Αυγούστου, στις 11 το πρωί, πέντε βλήματα έπληξαν την αγορά σκοτώνοντας 43 άτομα και τραυματίζοντας 75. Ήταν η δεύτερη επίθεση εναντίον αμάχων στο Μάρκαλε –η πρώτη ήταν το Φεβρουάριο του ’94 και είχε περισσότερα θύματα. Βρισκόμουν σε διακοπές στο χωριό -δεν είχαμε τηλεόραση- και ενημερωνόμουν αποκλειστικά από τις εφημερίδες.

Την επόμενη μέρα επρόκειτο να δω σε πρωτοσέλιδο την εικόνα που για μένα σφράγισε τον πόλεμο στη Βοσνία: ένας άντρας νεκρός, κρεμασμένος πάνω στα κάγκελα ενός πεζοδρομίου, η δεξιά πλευρά του ανοιγμένη από κάποιο θραύσμα. Η φωτογραφία είχε και άλλα πτώματα, αλλά η εικόνα αυτού του άντρα ήταν η πιο δυνατή: έμοιαζε με εκείνα τα σφάγια που κρέμονται από το τσιγκέλι του χασάπη, όχι με άνθρωπο.

Δε θυμάμαι ποια ήταν η εφημερίδα. Την αγόρασα και την κράτησα αρκετό καιρό, ίσως χρόνια, ακριβώς εξαιτίας της πρωτοσέλιδης φωτογραφίας. Πιο μεγάλος, όταν ξανασκεφτόμουν την εικόνα, αναρωτήθηκα αν ήταν σωστό που δημοσιεύτηκε αυτή η φωτογραφία.

Σήμερα, είκοσι χρόνια μετά από την επίθεση, έχω την απάντηση: ναι. Για εμένα αυτή είναι η πιο δυνατή αντιπολεμική φωτογραφία που έχω δει, περισσότερο από τη φωτογραφία του Ρόμπερτ Κάπα από τον Ισπανικό Εμφύλιο και από το κορίτσι που κάηκε από τη ναπάλμ στο Βιετνάμ.

Ίσως οι φωτογραφίες εκείνες να με συγκινούν λιγότερο επειδή είχα συνηθίσει να τις βλέπω ήδη από τα σχολικά βιβλία. Όμως αυτή η φωτογραφία με τους νεκρούς αμάχους και τον διαμελισμένο άντρα στο κέντρο συνεχίζει να μου μεταδίδει αυτό που έχουμε συνηθίσει να περιγράφουμε με την τετριμμένη φράση «φρίκη του πολέμου».

Το πρωτοσέλιδο εκείνης της εφημερίδας το έδειξα σε όλους τους φίλους μου. Τα χρόνια που ακολούθησαν δεν έβγαινε από το νου μου η εικόνα. Το 2000 θα ανακάλυπτα πως υπήρχε και κάποιος άλλος που είχε συγκινηθεί από την ίδια εικόνα.

Διαβάζοντας το Τετέλεσται, εικοσιμία ιστορίες για τον αιώνα που φεύγει του Δημοσθένη Κούρτοβικ (Εκδόσεις Opera, 1996) βρήκα ξανά τη φωτογραφία (είχα πετάξει την εφημερίδα πια) που συνοδευόταν από ένα κείμενο αποσπάσματα του οποίου αντιγράφω εδώ:

«Ήταν ένας άνθρωπος που δεν πήγαινε γυρεύοντας. Δεν ήταν πολεμιστής σε ώρα μάχης. Δεν ανακατεύτηκε σ’ αιματηρό καβγά. […] Απλώς βάδιζε, μια καλοκαιρινή μέρα στο τέλος του εικοστού αιώνα, στους δρόμους της πόλης του. Το πρόβλημα ήταν ότι η πόλη αυτή λεγόταν Σεράγεβο. 

Αυτός εδώ ο άνθρωπος έγινε ξαφνικά ένα πετσοκομμένο σφάγιο σε τσιγκέλι χασάπη, ένα κρεάτινο κουρέλι. Το μόνο ανθρώπινο που του έμεινε είναι το μπλουτζίν του – βασανιστική νύξη. 
Ήταν ένας άνθρωπος. Αλλά πώς να το πιστέψεις; “Αυτό το καύκαλο είχε γλώσσα και μπορεί κάποτε να τραγουδούσε”, λέει ο Άμλετ στη σκηνή του κοιμητηρίου. Ευτυχισμένοι καιροί εκείνοι, όπου μπορούσε κανείς να φανταστεί τον ζωντανό από τα λείψανά του, να στοχαστεί με ήρεμη μελαγχολία πάνω στη ζωή κρατώντας στο χέρι ένα κρανίο. Τα λείψανα που μας δείχνει ο εικοστός αιώνας δεν μπορούν να διηγηθούν τίποτα για την αλλοτινή ανθρωπιά τους. Σε αφήνουν να ψάχνεις αλαφιασμένα ανάμεσα σε άμορφους σωρούς οργανικής ύλης για κάτι που θ’ άξιζε να ονομάσεις ανάμνηση ζωής.»

Θα περνούσαν αρκετά χρόνια ακόμα και δε θα μπορούσα να ξεχάσω αυτή τη φωτογραφία. Θα έψαχνα να τη βρω ξανά στο διαδίκτυο ώσπου θα έπεφτα τυχαία πάνω σε ένα πίνακα ζωγραφικής με τίτλο “Markale”, ζωγραφισμένο από τον Βόσνιο καλλιτέχνη Avdo Babic.

Στο μπλογκ του αναφέρει ότι ο -ημιτελής- πίνακας είναι του 2011. Εσφαλμένα συνδέει τον πίνακα με την πρώτη σφαγή στο Μάρκαλε. Είναι μια μικρή ικανοποίηση το να ξέρω πως δεν είμαι ο μόνος που μνημονεύει τους νεκρούς αυτής της φωτογραφίας και ειδικά εκείνον τον άντρα. Νιώθω πως όσο περισσότεροι μοιραζόμαστε αυτή την ανάμνηση και τα ίδια αισθήματα, τόσο πιο πολύ αντιστεκόμαστε σε αυτή την κτηνωδία.
Ο συγκεκριμένος άνθρωπος δεν πρόκειται να επιστρέψει στη ζωή, αλλά ο θάνατός του πρέπει να μην είναι βουβός.

Δεν ξέρω το όνομά του, αλλά νιώθω πως σήμερα είναι ανάγκη για αυτό το μνημόσυνο. Πρέπει ίσως να κάνουμε αυτό που έκανε κι ο Άμλετ στη σκηνή του κοιμητηρίου: να του επιστρέψουμε την ανθρώπινή του ιδιότητα, έστω και μέσα από την αφήγηση. Να σκεφτούμε ότι κάποτε ήταν ζωντανός και αγαπούσε, ήταν ζωντανός και ονειρευόταν.

Είναι ανάγκη να μοιραστώ με άλλους αυτή την ανάμνηση, να διατηρήσω τη μνήμη του και να μεταδώσω, αν μπορώ, ένα αντιπολεμικό μήνυμα. Ταυτίζομαι απόλυτα με το ρητό που αποδίδεται στον Μπέρτραντ Ράσελ:

War does not determine who is right. Only who is left.

http://ppoutos.blogspot.gr/

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s