Το φελέκι και ο τροχός της τύχης

 

Ελπίζω να μη με διαβάζουν μικρά παιδιά, γιατί στο σημερινό σημείωμα θ’ ασχοληθώ με κακές λέξεις -και συγκεκριμένα με την έκφραση Γαμώ το φελέκι μου.

f9abfb27bea75ad15906f9518360e93d--wheel-of-fortune-illuminated-manuscript

Η έκφραση χρησιμοποιείται πολύ περισσότερο σαν βλαστήμια (Το φελέκι μου!, συχνά επιτεινόμενο: το φελέκι μου μέσα!) παρά σαν βρισιά (Το φελέκι σου!), αλλά το γεγονός είναι ότι οι περισσότεροι τη χρησιμοποιούν χωρίς να έχουν ιδέα τι είναι το φελέκι.

Για να προλάβω τους ευαίσθητους: το σημείωμα δεν θα αναλωθεί στα κακέμφατα και μάλιστα θα τελειώσει με εξωτικά άνθη και με θρησκευτικούς συμβολισμούς. Οπότε, μείνετε μαζί μας.

Οι βλαστήμιες συνήθως λείπουν από τα γενικά λεξικά, υπάρχουν όμως σε ειδικά λεξικά, όπως της αργκό. Περιέργως, στο Λεξικό της Πιάτσας του Ζάχου η λέξη δεν υπάρχει (ενώ το λεξικό καταγράφει βλαστήμιες, ίσως όμως να το συμπεριέλαβε στη δεύτερη έκδοση που δεν την έχω δει), ούτε στο παλιότερο Λεξικό της Πιάτσας του Καπετανάκη (που δεν έχει βλαστήμιες).

1fae234336627f1652d2b741c1c2ab9b--wheel-of-fortune-british-library

Την έχει όμως το γενικό λεξικό του Μπαμπινιώτη, το μεγάλο, και την ετυμολογεί σωστά, ενώ δεν την έχει το λεξικό του ιδρύματος Τριανταφυλλίδη ίσως από σεμνότητα.

Το περίεργο είναι ότι το ετυμολογικό λεξικό Μπαμπινιώτη δεν λημματογραφεί το φελέκι, παρόλο που έχει ενδιαφέρουσα ετυμολογία. (Μια άλλη λέξη που υπάρχει στο γενικό λεξικό Μπαμπινιώτη αλλά όχι στο Ετυμολογικό είναι ο βασιβουζούκος -ωραίο θέμα για αρθράκι αλλά αν συνεχίσω να πλατειάζω δεν θα τελειώσουμε ποτέ). Πίσω λοιπόν στο φελέκι και στην ετυμολογία του.

72cbda88ea22423cea2158d9723c0fb5--the-wars-to-come-wheel-of-fortune

Λοιπόν, όπως σωστά λέει το λεξικό Μπαμπινιώτη, το φελέκι έρχεται από το τουρκικό felek που σημαίνει την τύχη· άρα την τύχη του βλαστημάει κανείς όταν μελετάει το φελέκι του, κι ας μην το ξέρει.

Παρόμοια βλαστήμια έχουν κι οι Τούρκοι: kahpe felek, που θα πει, κοκκινίζω που το λέω, πουτάνα τύχη. Το καχπέ έχει περάσει και στα ελληνικά, θαρρώ, και μάλιστα το επιτατικό του, το καρακαχπέ. Θα μπορούσαμε να σταματήσουμε εδώ, αλλά τι ιστορία θα ήταν αυτή; Οπότε συνεχίζω.

Συνεχίζω, πρώτα, με την ετυμολογία της λέξης. Το felek προέρχεται από το αραβικό falak που σημαίνει «ουράνια σφαίρα» (η έννοια της τύχης αναπτύχθηκε δευτερογενώς, μέσω της αστρολογίας). Πρόκειται για βασικόν όρο στην αραβική αστρολογία. Όσοι ενδιαφέρονται για την περαιτέρω ετυμολογία, ας ανατρέξουν στην Εγκυκλοπαίδεια του Ισλάμ, στο λήμμα falak, αν τη βρουν πουθενά· δυστυχώς οι σημειώσεις που έχω κρατήσει είναι μπερδεμένες και δεν θέλω να γράψω πράγματα ασύστατα.

κατάλογος

Ανακεφαλαιώνω: φελέκι σημαίνει τύχη, είναι λέξη αραβικής προέλευσης με αστρολογικό και κοσμολογικό περιεχόμενο. Στον τόμο «Φώτα ολόφωτα» με δοκίμια για τον Παπαδιαμάντη, που εξέδωσε το ΕΛΙΑ, διαβάζουμε ανάλυση του Λ. Καμπερίδη για τη βρισιά «το φελέκι σου»:

«Το φελέκι είναι ταυτόχρονα αστρολογικός και αρχέγονα ηθικός προσδιορισμός· γι’ αυτό και η βρισιά ‘… το φελέκι σου’ παίρνει τη μορφή βαριάς κατάρας, αφού στερεί από τον άνθρωπο την πιθανότητα της παράδοσης στη μοίρα του, καλή ή κακή».

Με όλο το σεβασμό, κάπως υπερβολική τη βρίσκω την όλη ανάλυση, κυρίως διότι εμείς που χρησιμοποιούμε τη βρισιά ούτε είμαστε μουσουλμάνοι ούτε ξέρουμε την ετυμολογία και τη σημασία της λέξης, οπότε δεν στέκει και τόσο ότι η βρισιά παίρνει τη μορφή βαριάς κατάρας.

 

https://sarantakos.wordpress.com/2012/07/10/feleki-2/

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s