Η ιστορία του καφενείου

palia_kafeneia_680_19_322582_3552mZ

Τα καφενεία ουσιαστικά αντικατέστησαν τα αρχαία «Θερμοπώλια» της αρχαίας Αθηναϊκής αγοράς, όπου πουλούσαν θερμά ποτά και οι πολίτες μαζεύονταν και συνομιλούσαν και είναι συνιφασμένα με την ελληνική παράδοση. Το πρώτο καφενείο εμφανίστηκε στη Μέκκα, όπου έφεραν για πρώτη φορά και το αφέψημα του καφέ. Κάποιος δερβίσης που ζούσε στα βουνά χρησιμοποίησε πρώτος τους καρπούς ενός παράξενου φυτού, τους κόκκους των οποίων έβραζε. Από εκεί η συνήθεια αυτή διαδόθηκε στην Αραβία, στη Συρία και στην Αίγυπτο.

Στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, το πρώτο καφενείο ιδρύθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1551 από δύο Σύριους. Ο καφές άρεσε πολύ στους Οθωμανούς. Το καφενείο αυτό ήταν μικρό και βρισκόταν σε μια συνοικία κοντά στην Αγιά- Σοφιά. Σ’ αυτό σύχναζαν όσοι επέστρεφαν από τη Μέκκα.

Μέσα σε λίγο καιρό, υπήρχε τέτοια συρροή πλήθους ώστε τα καφενεία πολλαπλασιάστηκαν, και άνοιγαν πάντα κοντά στα τζαμιά. Οι μουφτήδες, δηλαδή, οι Μουσουλμάνοι ιερείς, βλέποντας τα τεμένη να αδειάζουν και τους πιστούς να τρέχουν στα καφενεία, διαμαρτυρήθηκαν και απέσπασαν από την Πύλη φιρμάνι με το οποίο απαγορεύτηκαν τα καφενεία. Οι παραβάτες θα τιμωρούνταν με ογδόντα ραβδισμούς.

Η απαγόρευση αυτή όμως προκάλεσε την εξέγερση του τουρκικού όχλου, ο οποίος θεωρούσε τον καφέ μεγάλη απόλαυση, και ο σουλτάνος αναγκάστηκε να άρει την απόφαση. Έτσι, πολύ γρήγορα άνοιξαν άπειρα καφενεία σε όλη την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Σε πολλά από αυτά γίνονταν και παραστάσεις θεάτρου σκιών. Λένε ότι στα καφενεία πήγαιναν και οι σουλτάνοι, μεταμφιεσμένοι, για να πληροφορούνται για την κοινή γνώμη.

Στην Ευρώπη, το καφενείο το άνοιξε ένας Έλληνας μικρασιάτης το 1652 στο Λονδίνο. Έφερε δε την ονομασία «Ελληνικόν Καφενείον». Σύντομα έγινε πολυσύχναστο κέντρο διανοούμενων, ενώ αργότερα ακολούθησαν κι άλλα. Από αυτά τα πρώτα καφενεία προήλθαν τα coffee house.

Κάθε καφενείο είχε το ρήτορα του, τον οποίο άκουγε ο λαός με ενθουσιασμό. Η αγγλική Αυλή έβλεπε τα καφενεία με κακό μάτι, όμως το πλήθος ήταν ενθουσιασμένο, οπότε επετράπη η λειτουργία τους.

Στο Παρίσι, τα καφενεία έπαιξαν σπουδαιότατο ρόλο στην ιστορία της Γαλλίας κατά την εποχή της Επανάστασης. Πήγαιναν σ’ αυτά οι αξιωματικοί των συμμαχικών στρατευμάτων που κατέλαβαν το Παρίσι αλλά και οι οπαδοί του Μεγάλου Ναπολέοντα. Από αυτές τις συναντήσεις προέκυπταν αιματηρές μονομαχίες. Ο Τούρκος πρέσβης στο Παρίσι έγραψε ιστορία, προσφέροντας στους καλεσμένους του, μετά από επίσημο γεύμα, καφέ.

Λίγο αργότερα άνοιξε στην Μασσαλία το περίφημο «Café Procope» όπου σύχναζαν μεταξύ άλλων ο Βολταίρος, ο Πηρόν, ο Ρουσσώ και ο Ντιντερό, οι οποίοι απολάμβαναν τον καφέ τους και αντάλλασαν φιλοσοφικές κουβέντες με άλλους θαμώνες.

Το καφενείο στην Ελλάδα

Στην Αθήνα, άνοιξε στη γωνία Ερμού και Αιόλου το γνωστό καφενείο «Η Ωραία Ελλάς». Εκεί μαζεύονταν η νεολαία και έβγαζε φλογερούς λόγους. Όλες οι διαδηλώσεις περνούσαν από αυτό το καφενείο. Ήταν μόνιμα μια επαναστατική εστία, με πολιτικά πάθη, και οι γύρω δρόμοι μεταβάλλονταν σε θέατρα αιματηρών σκηνών. Το καφενείο αυτό αποτέλεσε μέρος της αθηναϊκής ιστορίας.

Ο περιηγητής Εβλιά Τσελεμπή κατέγραψε το 1668 στη Θεσσαλονίκη, 348 καφενεία και άλλα παρόμοια μαγαζιά, όλα στην περιοχή του Βαρδάρη, στα οποία «….μαζεύονταν και περνούσαν τον καιρό τους συζητώντας μουσικοί, μίμοι, τραγουδιστές, γελωτοποιοί, κομψευόμενοι, ποιητές και άνθρωποι των γραμμάτων..».

κατάλογος
Στην Ελλάδα το πρώτο οργανωμένο κατάστημα του είδους άνοιξε στο Ναύπλιο, αμέσως μετά την απελευθέρωση από τον ζυγό των Τούρκων, ενώ ως πρώτο κατάστημα στην Αθήνα, αναφέρεται το «Πράσινο δενδρί» στην Ιερά Οδό, το 1834, Βαυαρικής ιδιοκτησίας, αν και σύμφωνα με άλλες πληροφορίες καφενείο, λειτουργούσε ήδη πολύ πριν το 1821, ενώ το 1840 μεσουρανούσε ήδη το καφενείο η «Ωραία Ελλάς», που έγινε σύντομα κέντρο συζητήσεων και πολιτικών συνωμοσιών. έκτοτε και τις μέρες μας αποτελούν χώρους, όπου εκφράζονται κοινωνικά στρώματα και ομάδες και παλαιότερα η ύπαρξή τους ήταν συνυφασμένη με την επικοινωνία των λαϊκών τάξεων, ενώ παράλληλα οι πολίτες είχαν τη δυνατότητα να συζητούν θέματα σχετικά με τη δουλειά, τα προσωπικά αλλά και πολιτικά ή κοινωνικά προβλήματα.

Σύμφωνα με το Θεόδωρο Βελλιανίτη, επί πολλές δεκαετίες «…είχον κάποια διαφορετικήν σημασίαν από τα σημερινά, και ελαμβάνοντο υπόψη παρ’ όλων των κυβερνήσεων και των πολιτικών κομμάτων, διότι εκεί μέσα εχαλκεύετο η κοινή γνώμη…{…}…Προ της επαναστάσεως υπήρχον εν τη πρωτευούση μερικά καφενεδάκια πλησίον του μεγάλου Τζαμίου και παρά την βρύσιν του Βορρεά. Είδον άλλοτε μία ωραιοτάτην εικόνα, εις εν εκ των παλαιών συγγραμμάτων του Δυπρέ, παριστώσαν καφενείον της εποχής εκείνης: μικρόν, κακοφώτιστον, με μικρά παράθυρα, με ρυπαρά βεβαίως δάπεδα, ήτο απαράλλακτον με τα καφενεία εκείνα άτινα κατέστρεψεν η πυρκαγιά η αποτεφρώσασα την παλαιάν Αγοράν και τα οποία δύναται τις να ίδη σήμερον εις τας τουρκικάς μικροπόλεις».

Στις δεκαετίες από το 1930 έως και το 1960, το θέατρο και το σινεμά, παίζονταν στο καφενείο, οι υποψήφιοι αλλά και οι βουλευτές έκαναν τις ομιλίες τους, ενώ στα χωριά είχαν ταχυδρομείου και συχνά και τηλεφωνείου, ενώ στις περιόδους των εορτών λειτουργούσαν και ως χώροι χαρτοπαίγνιου. Αποτελούσαν μικρές οικογενειακές επιχειρήσεις και ο ιδιοκτήτης τους, που ήταν ο μοναδικός εργαζόμενος και ταυτόχρονα σερβιτόρος, αποκαλούνταν καφετζής.

Μπορεί το καφενείο σήμερα να έχει χάσει την παραδοσιακή του μορφή, μπορεί να έχει χάσει την αρχική του σημασία ως ένας χώρος ανταλλαγής απόψεων όμως στο μυαλό όλων εκείνων που είχαν την τύχη να γνωρίσουν στο χωριό τους ή στο χωριό κάποιου φίλου συγγενή ή ακόμη και σε κάποιες διακοπές, το καφενείο διατηρεί μέσα μας μια αύρα του παρελθόντος που δεν θα θέλαμε να σβήσει. Είναι και αυτή η τόσο χαρακτηριστική μυρωδιά του φρεσκοψημένου καφέ που δεν σε αφήνει να ξεχάσεις.52eb49ec6de5527b838e4c37725b8eda_L

Μπορεί σήμερα να έχουμε την δυνατότητα να βρεθούμε σε σύγχρονα καφέ κάθε είδους, με ύφος ροκ, έθνικ, καλλιτεχνικά, μοντέρνα, λάουντζ και άλλων ειδών αλλά σαν το παραδοσιακό καφενέ δεν έχει.

Για τον Τομέα Βιογραφιών και Κουλτούρας Πολιτισμών

Σοφία Μαγουλιώτη, Υπεύθυνη Τομέα Βιογραφιών και Κουλτούρας Πολιτισμών

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s