Λαύριο – Η πόλη όπου ανδρώθηκε η εργατική τάξη

 

Φωτογραφίες Efi

Τα ερημωμένα πια σπίτια μοιάζουν να είναι πιασμένα χέρι-χέρι σαν την αλληλεγγύη ή την κοινή μοίρα των πολύπαθων μεταλλωρύχων και μεταλλουργών. Σ’ αυτά μετρήθηκε η ζωή τους. Ακουμπισμένα το ένα δίπλα στο άλλο, τα βράδια αποκοιμιούνται γλυκά, για να φτερουγίσουν απ’ τα παράθυρά τους τα όνειρα για ένα καλύτερο κόσμο.

Η Καμάριζα (από τις καμάρες των μεταλλευτικών στοών) βρίσκεται στα βορειοδυτικά του Λαυρίου, σε απόσταση 5 χμ. και σήμερα ονομάζεται Άγιος Κωνσταντίνος
Ήταν το κέντρο των μεταλλευτικών έργων, όχι μόνο στα αρχαία αλλά και στα νεότερα χρόνια οπότε και απετέλεσε την αιχμή της εκβιομηχάνισης της Χώρας. Στην αρχαιότητα είναι γνωστή με το όνομα Μαρώνεια.

 

Λαύριο. Πόλη ιστορική. Τα χώματά της ποτίστηκαν με αίμα. Η ανάσα της έσμιξε με τα φουγάρα των εργοστασίων.

Τα βουνά της σκάφτηκαν από χέρια εργατών. Το λιμάνι της πατήθηκε απ’ τ’ άρβυλα των βασανισμένων.

Πέρασε τις νύχτες της, μαζί με τις χαροκαμένες μάνες. Τις μέρες της, μέσα στα λαγούμια.

Στα σπλάχνα της ακόμη νιώθει τα σκελετωμένα ροζιασμένα χέρια των εργατών, αφουγκράζεται τις καυτές, όλο κόπο, ανάσες τους. Απ’ τα ορυχεία της, πια, δε βγαίνει άργυρος ή μόλυβδος, αλλά τα φαντάσματα του παρελθόντος και του μέλλοντος – αυτά που δεν αφήνουν κανένα Σερπιέρι να κοιμηθεί. Λαύριο.

Πόλη εργατών. Πόλη εξεγερμένων

Στο Λαύριο και γενικότερα στη Λαυρεωτική – Καμάριζα, Κερατέα, Καλύβια – είχαμε την ίδρυση της πρώτης βαριάς βιομηχανίας στο νέο ελληνικό κράτος, που προέκυψε μετά την Επανάσταση του 1821. Στην περιοχή αυτή συγκεντρώθηκε πληθυσμός απ’ όλα τα μέρη του πρώτου ελληνικού κράτους για να δουλέψει στα μεταλλεία.

18194761_1952802461619423_6009660099250812370_n

Μαζί με την πρώτη χρηματιστηριακή απάτη στην Ελλάδα, που σχεδίασαν ο Σερπιέρι, ο Συγγρός και η κυβέρνηση, έχουμε και τα πρώτα σκιρτήματα της ταξικής πάλης, τις πρώτες μεγάλες απεργίες. Ολ’ αυτά μαζί αποτελούν το κεφάλαιο της σύγχρονης ιστορίας μας που ονομάστηκε συμβολικά «Λαυρεωτικά» ή «Λαυριακά».

Μέσ’ απ’ αυτούς τους αγώνες οι εργάτες του Λαυρίου αποκτούν σιγά – σιγά ταξική συνείδηση, ότι δηλαδή άλλος κόσμος είναι αυτοί που δουλεύουν όλη μέρα στις ανήλιαγες στοές και βγάζουν απ’ το χώμα το ασήμι και άλλος κόσμος, άλλη τάξη είναι ο Σερπιέρι, ο Συγγρός και οι μπιστικοί τους.

Το 1864 αξιοποιούνται ξανά τα αρχαία ορυχεία αργύρου, για την εκμετάλλευση μολύβδου. Το 1869 οι κάτοικοι του Λαυρίου είναι 3.000, εκ των οποίων οι 1.500 ανήκουν στην εργατική τάξη. Το 1900 φτάνουν τους 10.864, εκ των οποίων οι 9.000 (!) είναι εργαζόμενοι. Η συγκέντρωση του πληθυσμού προκύπτει από την εξωτερική και εσωτερική μετανάστευση. Ειδικευμένοι εργάτες από Ιταλία και Γαλλία έρχονται στα μεταλλεία του Λαυρίου, μαζί με Ελληνες αγρότες και μικροκαλλιεργητές που γίνονται ανειδίκευτοι προλετάριοι με όνειρο να ξαναγυρίσουν στη γη τους.

18195143_1952802794952723_541685394684954598_n

Από την πρώτη στιγμή της λειτουργίας των εταιρειών, γίνεται φανερό ότι η ταξική πάλη που ξεκινούσε θα ήταν ανελέητη. Οι ιδιοκτήτες των εταιρειών, για να δημιουργήσουν κλίμα συναίνεσης και να ελέγξουν την εργατική τάξη, υιοθετούν ένα πατερναλιστικό χαρακτήρα που μεταφράζεται σε κατασκευή σπιτιών, στη δημιουργία ενός πρωτόγονου δικτύου περίθαλψης, στη θεμελίωση ναών, για την ιδεολογική χειραγώγηση των εργατών κλπ. Ωστόσο, η ανάγκη να εντατικοποιείται η εργασία, επιβάλλει την παρουσία ακόμη και ιδιωτικού στρατού και φυλάκων. Η ίδρυση Αστυνομικού Τμήματος το 1871 αποτελεί εύλογα μια από τις πρώτες υπηρεσίες που «προσφέρει» το κράτος στη νεαρή πόλη του Λαυρίου.

 

Τι συμβαίνει, όμως, στα ορυχεία του Λαυρίου; Οι συνθήκες, που επικρατούν, μπορούν να συγκριθούν μόνο με τους σκλάβους των αρχαίων δουλοκτητικών κοινωνιών. Ο χρόνος εργασίας φτάνει τις 12 ώρες, με νυχτερινή εργασία στις καμίνους και φτωχή διατροφή. Η βαριά δουλειά προκαλεί θανατηφόρα ατυχήματα και μολυβδίαση, η οποία θερίζει. Το 1896, ο μέσος όρος ζωής στα ορυχεία φτάνει τα 21,5 χρόνια και το 1906 τα 18,5 χρόνια.

18274724_1952802388286097_1495867457558231198_n

Στις 8 Μαρτίου 1873 δημοσιεύτηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως η σύσταση της εταιρείας Μεταλλουργεία Λαυρίου, υπό τον μεγαλοεπιχειρηματία απ’ την Κωνσταντινούπολη Ανδρ. Συγγρό και 50.000 μετοχές – από σύνολο 100.000 – διατέθηκαν στο κοινό έναντι 50 δραχμών. Εργαζόμενοι και φτωχοί άνθρωποι απ’ όλη τη χώρα πουλούν κτήματα, δίνουν τα τελευταία τους χρήματα, προκειμένου να πάρουν ένα απ’ τα «μαγικά χαρτάκια» που πίστευαν ότι θα τους δώσουν πλούτο και χρήμα, μιας και νόμιζαν ότι θα έχουν μερίδιο στην εκμετάλλευση της πλούσιας λαυρεωτικής γης. Σύντομα, η τιμή πώλησης φτάνει τις 200 δραχμές, δηλαδή 400% (!) πάνω απ’ την αρχική τιμή.

Το «κραχ» δεν άργησε να έρθει. Το Νοέμβρη του 1873, η τιμή πέφτει κάτω απ’ τις 50 δραχμές – και πλέον το «μαγικό χαρτάκι» ήταν άχρηστο. Οι ιδρυτές της εταιρείας (Συγγρός κλπ.) πούλησαν τις μετοχές τους, στην ανώτερη δυνατή αξία, έχοντας τεράστια κέρδη! Τον μεθεπόμενο χρόνο – 1875 – ιδρύεται η Γαλλική Εταιρεία, που θα εκμεταλλεύεται τα μεταλλεία του Λαυρίου για περισσότερο από έναν αιώνα…

18301696_1952802684952734_1321887109883262031_n

Το 1896, στην Καμάριζα, πραγματοποιείται γενικευμένη εξέγερση των εργατών στα ορυχεία. Ειδικά αυτή η απεργία αποτέλεσε σταθμό στην Ιστορία του ελληνικού εργατικού κινήματος. Θύματα υπήρχαν τόσο απ’ τους απεργούς εργάτες, όσο και απ’ τους φύλακες της Γαλλικής Εταιρείας του Λαυρίου. Οι φύλακες σκότωσαν τους εργάτες Καραφλιά και Βασιλακόπουλο, με αποτέλεσμα οι οργισμένοι και αγανακτισμένοι εργάτες, μπρος στη θέα των σκοτωμένων συναδέλφων τους, να ορμήξουν στα γραφεία της Εταιρείας, να βάλουν φωτιά, με αποτέλεσμα να εξοντωθούν όλοι οι φύλακες, πλην ενός. Συνολικά είχαν σκοτωθεί τέσσερις απεργοί. Ο δε Σερπιέρι φυγαδεύτηκε και σώθηκε, κυριολεκτικά, την τελευταία στιγμή, μεταμφιεσμένος.

Η μεγάλη αυτή απεργία διήρκεσε 18 μέρες. Τα κύρια αιτήματα των εργατών το 1896, στα μεταλλωρυχεία της Καμάριζας – ιδιοκτησίας της Γαλλικής Εταιρείας Μεταλλείων – ήταν η κατάργηση των εργολάβων ως ενδιάμεσων μισθωτών, η πληρωμή των εργατών κατ’ ευθείαν απ’ την εταιρεία, η αύξηση του μεροκάματου σε 3,5 δραχμές (ήταν 2,5), η δημιουργία νοσοκομείου ή φαρμακείου στην Καμάριζα και η διάθεση σούστας στους εργάτες για τη μεταφορά των τραυματιών στο νοσοκομείο του Θορικού, καθώς μεταφερόμενοι με το κάρο πέθαιναν στη διαδρομή. Εκτός απ’ τα παραπάνω, οι εργάτες ζητούσαν απ’ την εταιρεία να μένουν σε σπίτια, διότι μέχρι τότε κατοικούσαν σε σπήλαια (!) ή σε αυτοσχέδιες καλύβες.

Σ’ εκείνη την απεργία, περισσότεροι από 1.800 μεταλλεργάτες ανέβηκαν από το μεταλλευτικό φρέαρ – βάθους 182 μέτρων – και, με μια οργάνωση που θα τη ζήλευαν πολλοί, κήρυξαν εκείνη την πρώτη μεγάλη απεργία. Περιγράφει ο παλιός μεταλλεργάτης Γιώργος Βουγιούκας («ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ» 23/1/1996): «Κανείς από τ’ αφεντικά δεν τους πήρε μυρωδιά. Η απεργία εκδηλώθηκε την Κυριακή το βράδυ – 7 Απριλίου 1896 – στην αλλαγή της βραδινής βάρδιας των 10 και έγινε δημοσίως γνωστή τη Δευτέρα το πρωί».

18268250_1952802438286092_589130540118251118_n

Από το 1918 μέχρι το 1936

Το γενικότερο σκηνικό, μέσα στο οποίο αναπτύσσονται οι αγώνες στο Λαύριο – της περιόδου 1918 μέχρι και 1936 – είναι η ανάπτυξη των απεργιακών αγώνων από τους μισθωτούς απασχολούμενους, που επεκτείνονται σε πολλούς παραγωγικούς κλάδους. Πρωτοστατούν οι καπνεργάτες, οι τραμβαγέρηδες (οι οδηγοί και οι εισπράκτορες των τραμ), καθώς και οι σιδηροδρομικοί. Με συλλήψεις, καταδίκες κι εξορίες συνδικαλιστών, οι κυβερνήσεις της εποχής προσπαθούν να ρυθμίσουν τις εργασιακές συλλογικές διαφορές. Στο Λαύριο και αυτή την περίοδο αναπτύσσονται σημαντικοί αγώνες. Κάποιοι απ’ αυτούς οδηγούν στο μοίρασμα γης στους μεταλλωρύχους.

Η απεργία των 47 ημερών

Η απεργία, όμως, που δεσπόζει σαν γεγονός, όχι μόνο στο Λαύριο, μα και ευρύτερα είναι αυτή του 1929. Μια απεργία που κράτησε 47 ολόκληρες μέρες. Ηταν τότε που αναγκάστηκε ο Βενιζέλος να επισκεφτεί το Λαύριο και να υποσχεθεί στους απεργούς ότι θα τους δώσει χωράφια, επειδή δεν μπορεί να παρέμβει στη Γαλλική Εταιρεία για ν’ αυξηθούν οι μισθοί τους.

Απ’ το 1947 μέχρι τις μέρες μας

Η τρίτη περίοδος, από το 1947 μέχρι τις μέρες μας, έχει να επιδείξει και στο Λαύριο – τηρουμένων των αναλογιών – τις εξελίξεις που ακολούθησε το εργατικό κίνημα και στην υπόλοιπη Ελλάδα.

Περιλαμβάνει μια περίοδο όπου υπάρχει ανάπτυξη του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής και συνεχίζει με την έναρξη της κρίσης του μεταπολεμικού μοντέλου ανάπτυξής του στον ελληνικό κοινωνικό σχηματισμό. Καταλήγει στη δεκαετία 1971-1981, όπου η επέκταση της μισθωτής απασχόλησης φτάνει στο ιστορικά υψηλότερο ποσοστό της.

Στη διάρκεια της περιόδου πρωτοστατούν, στη συνδικαλιστική δραστηριότητα, οι οικοδόμοι, οι τυπογράφοι, οι εργαζόμενοι στο μέταλλο, αλλά και οι εργαζόμενοι στο Δημόσιο και σε δημόσιες επιχειρήσεις, όπως οι τραπεζικοί, οι εργαζόμενοι στον ΟΤΕ και τη ΔΕΗ, οι Ταχυδρομικοί και οι Εκπαιδευτικοί.

Η απεργία του 1950

Στο Λαύριο αυτή την περίοδο έχουμε τους τελευταίους αγώνες των μεταλλωρύχων. Ο Γιώργος Βουγιούκας στις 23 του Γενάρη του 1996 έλεγε στον «Ριζοσπάστη» πολύτιμα πράγματα που θυμόταν από εκείνες τις τελευταίες απεργίες των μεταλλωρύχων – μεταλλεργατών:

«Το 1950 έγινε μια ακόμη μεγάλη απεργία που κράτησε 29 μέρες. Μαζική απεργία, μαχητική και οι μεταλλεργάτες της Καμάριζας πέτυχαν να διπλασιάσουν το μεροκάματό τους. Ηταν για μας μια ανεκτίμητη κληρονομιά. Ενα φωτεινό παράδειγμα που μας έδινε αγωνιστική δύναμη, πείσμα και κουράγιο. Θυμάμαι το 1950, στην απεργία που κράτησε 29 μέρες, όλοι οι μεταλλεργάτες μαζευόμασταν, βλέπαμε τις φωτογραφίες της πρώτης απεργίας, παίρναμε κουράγιο και λέγαμε το σύνθημα του 1896: “΄Η θα νικήσουμε ή θα πεθάνουμε”…»

Οι τελευταίες απεργίες των μεταλλωρύχων

Κατόπιν, το 1959 η εταιρεία μειώνει το προσωπικό και οι εργάτες προχωρούν σε απεργία πείνας μέσα στις στοές. Μετά από 10 μέρες τα αιτήματά τους γίνονται αποδεκτά από την εργοδοσία…

18222700_1952802764952726_2866845670217272817_n

Και φτάνουμε στο 1961, που γίνεται η τελευταία μεγάλη απεργία των μεταλλωρύχων. Κρατά σχεδόν 72 μέρες και τα αιτήματα είναι πάλι οικονομικά. «Θυμάμαι ότι είχαν κατέβει στο Λαύριο οπλισμένοι αστυνομικοί. Επικρατούσε ένα πρωτόγνωρο κλίμα τρομοκρατίας. Μάλιστα είχαμε προγραμματίσει να κάνουμε πορεία από το Λαύριο ως την Αθήνα και μας σταμάτησε ισχυρή δύναμη αστυνομικών, αλλά και στρατός έξω από το Θορικό», αναφέρει ο Γ. Βουγιούκας.

Μετά οι εποχές άλλαξαν. Ηρθε η χούντα και οι πρωτοπόροι μεταλλεργάτες στάλθηκαν στην εξορία. Οταν έπεσε η χούντα, έγιναν κάποιες μικροαπεργίες έως ότου οι Γάλλοι «διαπίστωσαν» ότι τα μεταλλεύματα δεν είναι πια εκμεταλλεύσιμα και σταμάτησαν τη λειτουργία της εταιρείας.

Η καμπάνα

‘Οχι μόνο στην απεργία του 1964, μα και σε πολλές ακόμη απεργίες στο Λαύριο, αξίζει να σημειωθεί ο ρόλος των κατοίκων, της νεολαίας και των γυναικών, που με πολυποίκιλους τρόπους συμμετείχαν στις κινητοποιήσεις των εργαζομένων.

Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της καμπάνας: Υπήρχαν κάτοικοι, κύρια νεολαίοι και γυναίκες, που ήταν χρεωμένοι να χτυπήσουν την καμπάνα της εκκλησίας, για να προστρέξουν σε βοήθεια των εργατών. Ιδιαίτερα ο ρόλος της νεολαίας ήταν πρωτοπόρος και στην απεργία του 1964, όταν και ήταν σε ετοιμότητα για να ειδοποιήσουν όταν κατέφταναν οι μονάδες καταστολής.
Η χούντα και τα πρώτα μεταπολιτευτικά χρόνια

Μετά έρχεται η χούντα. Τα Σωματεία κλείνουν. Μάλιστα, το κτίριο των μεταλλωρύχων σφραγίζεται, ακριβώς γιατί γνωρίζουν πως θα αποτελούσε ταμπούρι του αντιδικτατορικού αγώνα.

Τα μεροκάματα ήταν εξευτελιστικά, ενώ οι όροι εργασίας βάρβαροι και ανελέητοι. Ακόμη και αν τύχαινε να επιζήσει κανείς από τη βαριά δουλειά, αχρηστευόταν γρήγορα σαν εργατική δύναμη. Δούλευαν μέρα νύχτα, δώδεκα και δεκαέξι ώρες την ημέρα στις υγρές και σκοτεινές στοές των μεταλλείων, πολλές δεκάδες μέτρα κάτω από την επιφάνεια της γης. Αν δεν καταπλακώνονταν από τους όγκους των χωμάτων μέσα στις στοές εξόρυξης, καταντούσαν άχρηστοι για οποιαδήποτε άλλη εργασία, στην ηλικία που άλλοι άνθρωποι ξεκινούσαν τη ζωή. Και τότε η εταιρεία τους πετούσε στον δρόμο, ολόκληρες οικογένειες, χωρίς σύνταξη, χωρίς καμία αποζημίωση, αδιαφορώντας για την τύχη τους. Το σπίτι (τρώγλη) χρειαζόταν για να δοθεί στον αντικαταστάτη του εργάτη.

Με τη μεταπολίτευση ξεκινούν νέοι αγώνες, με επίκεντρο διεκδίκησης τη δημοκρατικά εκλεγμένη διοίκηση στο Εργατικό Κέντρο. Την περίοδο αυτή πραγματοποιούνται και οι πρώτες δημοτικές εκλογές, όπου γίνεται η εκλογή της αγωνιστικής δημοτικής αρχής. Πρόκειται για μια αρκετά μεγάλη περίοδο, όπου με σημαντικές αγωνιστικές κινητοποιήσεις ο Δήμος του Λαυρίου κατακτά σημαντικά πράγματα: Η δημιουργία ελεύθερων χώρων, η ουσιαστική παρέμβαση πάνω στα προβλήματα του περιβάλλοντος, η διαρκής ενίσχυση των εργατικών αγώνων είναι ορισμένες μόνο απ’ τις κατακτήσεις της αγωνιστικής δημοτικής αρχής. Ολα αυτά συνεχίζονται μέχρι το 1984.

Ο Συγγρός, τα Λαυρεωτικά και ό,τι επακολούθησε παρείχαν στον Ροΐδη το έναυσμα και το υλικό για την οξύτερη και καλύτερη σάτιρά του. Στους «Ορισμούς», μέσα από τον «Ασμοδαίο», μαθαίνουμε τι σημαίνουν μεταλλείον και μέρισμα. «Μεταλλείον: Υπόγειος φενάκη». «Μέρισμα: Αρχαία λέξις, μεταπεσούσα εις αχρηστίαν».

18194938_1952802451619424_2279792743252147415_n

Τα αιτήματά τους ήταν :

Αύξηση του μεροκάματου κατά μία δραχμή
Κατασκευή έργων προς αποφυγή των θανάσιμων ατυχημάτων των εργατών
Να καθιερωθεί η Κυριακή ως ημέρα «ρεπό»
Πληρωμή απευθείας από την εταιρεία και όχι από τους εργολάβους, που ενεργούσαν ως ενδιάμεσοι μισθωτοί
Ίδρυση νοσοκομείου και φαρμακείου
Διάθεση σούστας για την μεταφορά των τραυματιών
Οικήματα προς αντικατάσταση των αυτοσχέδιων καλυβών που στέγαζαν τους εργάτες
Δημιουργία καταστήματος τροφίμων

Οι μεταλλευτικές εταιρείες είναι οι βιομηχανίες που μετέτρεψαν το Λαύριο σε ένα από τα πιο αξιόλογα μεταλλευτικά και μεταλλουργικά κέντρα του κόσμου. Έβαλαν τη σφραγίδα τους στη διαμόρφωση του τοπικού χαρακτήρα της πόλης, την ανάπτυξή της, αλλά και στην ανάπτυξη της βαριάς μεταλλευτικής βιομηχανίας στην Ελλάδα, η οποία υπήρξε η μεγαλύτερη εκείνη την εποχή στην περιοχή των Βαλκανίων.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s